Dzień dobry!

Dziś wracam do rośliny, która wzbudziła u mnie żywe zainteresowanie jeszcze przed wyjazdem do Chin i ma naprawdę duży potencjał na bycie największym oryginałem w Twoim ogrodzie. A chodzi oczywiście o urodlin trójłatkowy (Asimina triloba)!

A jak może wiecie, albo i nie, cały ten blog zaczął się od jednego owocu flaszowca i z tego względu do całego tego rodzaju mam mały sentyment :)

Urodlin trójłatkowy Asimina triloba banan preriowy pawpaw w Polsce uprawa historia owoce smak zastosowanie jak rosnie wyglada hodowac pielegnowac mapa kwiaty liscie stanowisko gleba

Kwitnący okaz w Krakowie

Systematyka

Zacznijmy od tego z czym w ogóle mamy do czynienia! Urodlin trójłatkowy to drzewo należące do rodziny flaszowcowatych (Annonaceae), o których dość sporo pisałam, ponieważ ich owoce są naprawdę smaczną ciekawostką z egzotycznych rejonów świata.

W Polsce znany jest tylko jeden gatunek urodlinu, ten który dziś omawiamy, ale warto wiedzieć, że zaakceptowanych gatunków w tym rodzaju jest aż jedenaście¹!

Liście banana preriowego

Pochodzenie - skąd pochodzi urodlin trójłatkowy?

Banan preriowy pochodzi z Ameryki Północnej, naturalnie występuje na wschodzie Stanów Zjednoczonych - aż w 26 stanach tego kraju oraz Kanady, co ciekawe występuje od Teksasu i Florydy aż po kanadyjską północną prowincję Ontario i Quebec.

Drzewa te zazwyczaj stanowią część podszytu w regionie lasów umiarkowanych, występują wzdłuż równin zalewowych, brzegów strumieni i zacienionych, bogatych w składniki odżywcze nizin, ale preferują łagodnie wzniesione zbocza ze względu na głęboko sięgający korzeń palowy.

Historia banana preriowego

Według historyków, pawpaw została po raz pierwszy rozprzestrzeniona przez rdzennych Amerykanów jako źródło pożywienia, gdy plemiona koczownicze polowały na zwierzynę łowną.

Najwcześniejsze pisemne informacje o tym gatunku zostały sporządzone w 1541 roku przez portugalskiego oficera, który był członkiem wyprawy Hiszpana Hernanda de Soto przez południowo-wschodnie Stany Zjednoczone. Zanotował on, że rdzenni Amerykanie uprawiali i jedli pawpaw w regionie doliny Missisipi.

Jednak pierwszy raz Asimina triloba została opisana i nazwana dopiero w 1763 roku przez francuskiego botanika Michela Adansona (od tego nazwiska powstała łacińska nazwa baobabu - Adansonia).

Co ciekawe drzewo to zostało całkowicie zapomniane w Stanach podczas I wojny światowej. Drzewo odkryto na nowo dopiero w połowie lat 70, kiedy młody genetyk roślin Neal Peterson przebywając w Wirginii Zachodniej podniósł jeden z owoców z ziemi, stwierdził że pachną smacznie i wgryzł się w niego².

Rycina przedstawiająca urodlin trójklapowy z 1891 roku, źródło: plantillustrations.org

Nazewnictwo - skąd nazwa banan preriowy?

Tutaj zaczyna się robić ciekawie!

Zacznijmy sobie od rozłożenia nazwy łacińskiej na części. Nazwa Asimina została zaadaptowana z lokalnego języka rdzennych Amerykanów o nieznanym pochodzeniu - "assimin". Z kolei drugi człon triloba pochodzi z popularnego łacińskiego określenia trilobus, z gr. tri - trzy oraz lobos - płat, co w zasadzie odnosi się w tym przypadku do specyficznej budowy kwiatów (oraz owoców) tego gatunku.

Urodlin trójłatkowy ma naprawdę też wiele nazw polskich czy angielskich, często polskie nazwy są kalkami językowymi właśnie z angielskiego. Możecie więc spotkać ten gatunek pod nazwami takie jak - banan preriowy, dziki banan czy pawpaw.

Określenia około bananowe oczywiście odnoszą się do smaku i zapachu owoców urodlinu, często mówi się, że są one połączeniem banana, mango i ananasa, sądząc po smaku innych flaszowców, jest to zdecydowanie pozytywny smak warty odkrycia!

Inna sprawa ma się z pawpaw!

Okazuje się, że najprawdopodobniej nazwę pawpaw nadali członkowie ekspedycji de Soto ze względu na podobieństwo owoców do znanego im już tropikalnego owocu papai (Carica papaya). Zresztą jakby się zastanowić, owoce urodlinu rzeczywiście wyglądają trochę jak miniaturowe papaje :)

Niedojrzałe owoce urodlinu we Wrocławiu

Opis - jak rośnie pawpaw?

Gatunek ten jest raczej małym drzewem lub dużym krzewem, może osiągać do 10 metrów wysokości i zazwyczaj mają stożkowaty pokrój, zwłaszcza w słonecznym miejscu.

Liście tego gatunku są proste, naprzemianległe i spiralnie ułożone, całobrzegie, opadające, odwrotnie jajowato-lancetowate, o długości 25-30 cm, szerokości 10-13 cm i klinowatym kształcie u nasady, z wyraźnie zaznaczonym nerwem głównym i głównymi nerwami.

Ogonki liściowe są krótkie i grube, z wyraźnym rowkiem dośrodkowym. Brakuje przylistków. Rozwijające się liście są jasnozielone, pokryte od spodu rdzawym kutnerem i owłosione od góry; po osiągnięciu dojrzałości są gładkie, ciemnozielone od góry i jaśniejsze od spodu.

Po roztarciu liście wydzielają nieprzyjemny zapach przypominający zieloną paprykę. Jesienią liście mają rdzawożółty kolor, co pozwala dostrzec drzewo z dużej odległości.

Kwiaty banana preriowego i moja dłoń dla skali

Kwiaty o średnicy około 3-5 cm, intensywnie czerwonofioletowej lub bordowej, z trzema działkami kielicha i sześcioma płatkami. Wyrastają pojedynczo na grubych, owłosionych szypułkach pachowych. Pojawiają się wczesną wiosną, w tym samym czasie co nowe liście lub tuż przed nimi, i mają delikatny, cuchnący lub drożdżowy zapach, który przyciąga zapylacze.

Co ciekawe gatunek ten, podobnie jak kwiaty innych flaszowców, posiada specjalne zabezpieczenie przed niekorzystnym samozapyleniu - dichogamię, co oznacza że gamety męskie i żeńskie pojawiają się w różnym czasie, dlatego potrzebujemy co najmniej dwóch odmian by pojawiły się owoce.

Owocem jest duża, żółtozielona lub brązowa jagoda, o długości 5-15 cm i szerokości 3-8 cm, ważąca od 20 do 510 g, zawierająca kilka brązowych lub czarnych nasion o średnicy 15-25 mm, osadzonych w miękkim, jadalnym miąższu. Wyraźne owoce zaczynają rozwijać się po kwitnieniu rośliny; początkowo są zielone, dojrzewając we wrześniu lub październiku, stając się zielone, żółtawozielone lub brązowe.

Po dojrzeniu, ciężkie owoce wyginają słabe gałęzie w dół. Pełne dojrzewanie często następuje dopiero po naturalnym opadnięciu owoców, co wskazuje na strategię rozsiewania nasion skierowaną raczej do ssaków naziemnych niż nadrzewnych.

Pokrój młodego drzewa bananowego

Uprawa w Polsce

Mimo, że urodlin trójłatkowy nie jest zbyt popularnym gatunkiem w naszym kraju, to jego uprawa w Polsce jest jak najbardziej możliwa!

Warto wspomnieć, że pawpaw lubi raczej stanowiska półcieniste, musimy im znaleźć miejsce osłonięte przed mocnym, bezpośrednim słońcem. Szczególnie wrażliwe na słońce są młode rośliny, z czasem coraz lepiej znoszą słoneczne stanowiska, stąd też niektóre źródła wskazują, że to właśnie słoneczne stanowisko sprawia, że drzewo obficie owocuje. Lepiej jednak grać bezpiecznie i wybrać półcień.

Gleba preferowana przez ten gatunek to lekko kwaśna, najlepsze pH to to w granicach 5.5 - 7.0, podłoże powinno być także przepuszczalne oraz żyzne. Dobrze też by młoda roślina była osłonięta od wiatru.

Banan preriowy w Polsce jest całkowicie mrozoodporny, jednak młode rośliny wciąż narażone są na przymrozki, dlatego przez pierwsze 2-3 lata osłaniamy je na zimę.

Liście asyminy i moja dłoń dla skali :)

Zastosowanie

Owoce pawpaw oczywiście są jadalne, jak już ustaliliśmy ich smak to połączenie banana, mango i ananasa, czy jak twierdzą inni cytrusów, podejrzewam że dość zbliżone do smaku innych znanych flaszowców. Inni twierdzą, że mają też subtelny posmak drożdżowy czy kwiatowy przypominający trochę niefiltrowane piwo pszenne. Prawdopodobnie różnorodność smaku wynika z różnorodności odmian urodlinu trójłatkowego.

Możemy je oczywiście jeść na surowo, ale bez skórki i czarnych nasion.

W Stanach owoce używane są także do produkcji wielu innych ciekawych rzeczy!

Przede wszystkim Amerykanie potrafią przerobić owoce banana preriowego na wino czy piwo. Ze względu na dość krótkie przechowywanie, owoce należy przetwarzać w miarę na bieżąco, więc powstało także wiele przepisów na przetwory, ciasta, chleby czy lody!

Jestem ciekawa czy macie jakieś propozycje na przetworzenie tych owoców?