Cytryniec czerwonokwiatowy (Schisandra rubriflora) - uprawa, wymagania i opis

 Dzień dobry!

Wracam do cytryńcowych tematów po raz kolejny i dziś trochę o roślinie blisko spokrewnionej z cytryńcem chińskim (Schisandra chinensis), a mianowicie o cytryńcu czerwonokwiatowym (Schisandra rubriflora)!

Charakterystyczne kwiaty cytryńca czerwonokwiatowego

  

Systematyka cytryńca

Cytryniec czerwonokwiatowy należy do rodziny cytryńcowatych (Schisandraceae), do której należą także rodzaje:

• kadsura - przedstawiciele również mają jadalne owoce, są dość rzadko spotykane, zazwyczaj lokalnie w Azji, mi udało się spotkać tylko tzw czarnego tygrysa, czyli Kadsura coccinea; 
• badian - przedstawiciel tego rodzaju, dokładnie badian właściwy (Illicium verum) dostarcza nam dość znanej przyprawy - anyżu gwiazdkowego;
• 
  

Rodzaj cytryniec obejmuje około 26 gatunków, choć dane te różnią się w zależności od źródła (na przykład chińscy badacze wskazują ich 28). Rozbieżności te wynikają z faktu, że cytryńce są łudząco podobne do roślin z rodzaju Kadsura. W efekcie, wraz z postępem badań genetycznych, niektóre gatunki są systematycznie przypisywane raz do jednego, raz do drugiego rodzaju.

Rycina przedstawiająca cytryńca czerwonokwiatowego, źródło: efloras.org/

Co ciekawe, Azja jest domem dla 22 gatunków tej rośliny (pozostałe rosną w Ameryce), z czego aż 19 spotkamy w samych Chinach. Warto dodać, że 12 z nich to endemiczne gatunki występujące wyłącznie w Państwie Środka.

W Polsce najpopularniejszym cytryńcem jest oczywiście cytryniec chiński (Schisandra chinensis), który jest ciekawym pnączem owocowym. Drugim najpopularniejszym jest cytryniec omawiany w tym tekście, a sporadycznie w ogrodach botanicznych możemy spotkać też inne gatunki - na przykład w Warszawie udało mi się wypatrzeć cytryńca wielkokwiatowego (Schisandra grandiflora).

Liście cytryńca czerwonokwiatowego i moja dłoń dla skali :)

Nazewnictwo

Skąd wzięła się nazwa cytryniec czerwonokwiatowy?

Nazwa Schisandra ma korzenie w języku greckim - pochodzi od słów schizein (oddzielać) oraz aner/andros (mężczyzna), co bezpośrednio nawiązuje do rozdzielnopłciowych kwiatów tej rośliny. 

Z kolei nasza rodzima nazwa, cytryniec, najprawdopodobniej nawiązuje do jego właściwości oraz wyjątkowo wysokiej zawartości witaminy C - pod tym względem roślina ta dorównuje cytrynie, a nawet ją przewyższa! Podczas przygotowań do tekstu natrafiłam też na niezwykle ciekawą, rosyjską nazwę limonnik (Лимонник), która moim zdaniem równie dobrze oddaje charakter tej rośliny co nasz cytryniec :)

Chińska nazwa tego gatunku to 红花五味子, rozbijmy to sobie na części! Pierwsze dwa znaki - 红花 - oznaczają czerwone kwiaty (honghua), a druga część oznacza po prostu cytryńca - wǔ wèi zi (五味子), czyli pięcio-smakowy owoc (dosłownie "pięć smaków dziecko", piękny dowód na to, że chiński nie należy tłumaczyć dosłownie).

Polska nazwa (a tak naprawdę także angielska czy łacińska) to po prostu kalka z chińskiego i wszystkie określenia wracają do charakterystycznej barwy kwitów tego gatunku.

Liście cytryńca czerwonokwiatowego

Pochodzenie - gdzie rośnie naturalnie?

Cytryniec czerwonokwiatowy stanie dzikim porasta wilgotne, górskie lasy Azji Wschodniej, a jej główną kolebką są górzyste tereny południowo-zachodnich Chin - przede wszystkim prowincje Syczuan oraz Yunnan, ale pojawia się sporadycznie w Hubei, Tybecie czy południowym Gansu. 

Stamtąd jej naturalny zasięg rozciąga się dalej na zachód, docierając do północnych rejonów Mjanmy (Birmy) oraz północno-wschodnich krańców Indii.

To zdecydowanie odróżnia ten gatunek od cytryńca chińskiego, który występuje o wiele bardziej na północ niż jego czerwonokwiatowy kuzyn, co może wskazywać na nie pełną mrozoodporność w Polsce.

Mapa pokazująca obszary naturalnego występowania cytryńca o czerwonych kwiatach

Opis - jak rośnie cytryniec czerwonokwiatowy?

Cytryniec czerwonokwiatowy jest pnączem osiągającym średnio 3-5 metrów długości, choć w idealnych warunkach może wyrosnąć nawet do 12 metrów długości. Rośnie dość szybko, owijając się wokół podpór. Warto pamiętać, że cytryniec nie posiada korzeni czepnych ani wąsów - wspina się, owijając całe swoje pędy wokół elementów konstrukcji (podobnie jak chmiel czy wisteria).

Liście są dość duże i ułożone na pędach skrętolegle. Osadzone na elastycznych, purpurowo-zielonych ogonkach o długości 1-3 cm, najczęściej przybierając odwrotnie jajowaty lub eliptyczny kształt z charakterystycznym nagłym zaostrzeniem wierzchołka liścia. Osiągają zazwyczaj od 6 do 15 cm długości oraz od 2,5 do 7,5 cm szerokości. Brzegi liści posiadają bardzo subtelne, regularne i drobne ząbkowanie.

Warto podkreślić, że liście cytryńca po roztarciu w dłoniach wydzielają delikatny, przyjemny, cytrynowo-żywiczny zapach, co jest cechą charakterystyczną dla całej rodziny cytryńcowatych. Jesienią, przed opadnięciem na zimę, całe to zielone tło przebarwia się na czysty, jasny, złocistożółty kolor.

Cytryniec czerwonokwiatowy kwitnie od kwietnia do czerwca.

Kwiaty są prawdziwym klejnotem w koronie tego gatunku - są to niezwykle widowiskowe, pojedyncze kwiaty, które wyrastają z kątów u nasady młodych pędów. W przeciwieństwie do powszechnie znanego cytryńca chińskiego, ten gatunek hipnotyzuje głęboką, nasyconą barwą - od intensywnej, krwistej czerwieni po głęboki purpurowy szkarłat. 

Kwiaty zwisają na bardzo długich, elastycznych szypułkach, które w zależności od płci kwiatu osiągają od 1 do nawet 5 centymetrów długości.

Warto pamiętać, że cytryniec ten jest rośliną dwupienną, co oznacza, że pojedyncza roślina produkuje albo tylko kwiaty męskie, albo tylko kwiaty żeńskie.

Kwiaty męskie i żeńskie, które choć z zewnątrz wyglądają niemal identycznie, skrywają zupełnie inne wnętrze. W samym sercu kwiatu męskiego znajduje się gęsta, niemal kulista struktura o średnicy około jednego centymetra, złożona z imponującej liczby od 34 do 66 wolnych pręcików.

Porównanie kwiatów cytryńca czerwonokwiatowego (po lewej) i chińskiego (po prawej)

Cytryniec czerwonokwiatowy owocuje od sierpnia do października w zależności od regionu. Jego owoce są bardzo podobne wizualnie do owoców cytryńca chińskiego i mają też podobne zastosowanie - w Chinach lokalnie używany jest jako zamiennik swojego kuzyna.

Owoce to małe, czerwone jagody o okrągłym lub eliptycznym kształcie, zebrane w zwisające grona, które mi osobiście przypominają pieprz. Grona te są nieco mniejsze niż u S. chinensis, osiągają do 8-10 cm długości.

Wewnątrz pojedynczego owocu znajduje się 1-2 gładkie nasiona.

Uprawa cytryńca czerwonokwiatowego w Polsce

Zacznijmy od najważniejszej rzeczy, czyli mrozoodporności tego gatunku w Polsce. Jak już pisałam wcześniej, gatunek ten występuje bardziej na południe od swojego popularniejszego kuzyna i niestety w naszym klimacie nie jest w pełni mrozoodporny. Najlepiej nie ryzykować w chłodniejszych rejonach Polski, a w zimie profilaktycznie osłaniać w każdym rejonie kraju.

Ważnym faktem jeśli jesteście zainteresowani owocami - do owocowania potrzebujemy dwóch roślin - męskiej i żeńskiej. 

Inną istotną rzeczą w planowanej uprawie jest podpora - rośliny owijają się wokół podpór, musimy więc znaleźć takie konstrukcje by im to umożliwić i zminimalizować owijanie są pędów wokół siebie.

Stanowisko dla cytryńca czerwonokwiatowego powinno być osłonięte oraz w miarę ciepłe i jasne, ale nie w bezpośrednim słońcu. Gleba preferowana to żyzna, przepuszczalna i wilgotna, ale nie gliniasta, korzenie źle znoszą stanie w wodzie. W razie suszy może być potrzebne dodatkowe podlewanie. Ewentualne nawożenie przeprowadzamy wiosną.

Kwiaty cytryńca czerwonokwiatowego

 

Zastosowanie cytryńca czerwonokwiatowego

Ten gatunek cytryńca, mimo że jest bardziej wymagający niż S. chinensis ma aż dwa zastosowania! 

Jak oczywiście zauważyliście pierwszą opcją jest walor wizualny tego pnącza i ozdobne kwiaty, które przypominają miniaturowe, czerwone kwiaty magnolii.

Drugim zastosowaniem są owoce, które możemy używać podobnie do owoców cytryńca chińskiego ( o czym pisałam w osobnym poście). Mają one zastosowanie w Tradycyjnej Medycynie Chińskiej - TCM. Możemy je jeść świeże, suszone lub po przetworzeniu, a konkretne przepisy znajdziesz we wspomnianym poście.

Chińczycy suszą owoce cytryńca w cieniu i używają do robienia herbaty czy ryżanki :)


Źródła i ciekawe linki:

https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:555103-1

http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242347473

E-katalog roślin Polska