Dzień dobry!

Dziś mam dla Was kolejną dziwną fasolkę z Chin i prawdziwego giganta w swojej kategorii, co możecie poznać po samej nazwie - kanawalię szablastą (Canavalia gladiata)!

Zapraszam!

kanawalia szablasta canavalia gladiata straki nasiona owoce jak jesc rosnie uprawiac hodowac w polsce w donicy co to gdzie skad pochodzi azjatyckie warzywa rosliny jadalne przepisy

Systematyka

Jak zwykle zacznijmy od tego z czym w ogóle mamy do czynienia. Kanawalia szablasta jest rośliną należącą do rodziny bobowatych (Fabaceae), do których należy wiele ciekawych roślin jak ciecierzyca, soczewica czy orzeszki arachidowe.

W tej rodzinie jest dosyć dużo "podrodzin" czyli plemion, i tak nasza dzisiejsza bohaterka należy do plemienia Phaseoleae, do których należy także klitoria, z której powstaje niebieska herbata, nasza klasyczna fasola, ale i soja czy wspięga!

Do samego rodzaju Canavalia należy obecnie 73 zaakceptowane gatunki, występujące i uprawiane głównie na południowej półkuli. Większość z nich nie ma dużego znaczenia, lub używana jest lokalnie jako żywność "alarmowa", gdy nie ma niczego innego dostępnego.

Rycina przedstawiająca kanawalię szablastą (oraz Canavalia cathartica) źródło: efloras.org

Tutaj możecie zobaczyć luźną listę co ciekawszych gatunków:

Canavalia ensiformis - kanawalia mieczokształtna - o podobnym zastosowaniu jak kanawalia szablasta, więcej informacji poniżej;
Canavalia cathartica - występująca w Indyjskich namorzynach, nazywana sea bean, inwazyjna na Hawajach, uznawana jest za bliskiego przodka naszego dzisiejszego bohatera;
Canavalia rosea - ich kwiaty używane są lokalnie jako przyprawa czy używka, stosowana jako substytus tytoniu;
Canavalia hawaiiensis - kwiaty używane są do hawajskich wieńców kwiatowych;

Kwiaty kanawalii szablastej

Nazewnictwo

Być może zaciekawiło Was dlaczego kanawalia jest nazywana szablastą? Rozbijmy sobie to wszystko na logiczne części!

Nazwa rodzaju Canavalia pochodzi od malabarskiej (na południowo-zachodnim wybrzeżu Indii) nazwy „kanavali” / „kavavali” używanej dla lokalnej C. rosea. Słowo to oznacza wspinającą się roślinę leśną (od elementów znaczeniowych vana = „las/zbiorowisko drzew” i vali /vallī = „pnącze/łodyga”), a to z kolei zaadaptował do łacińskiej nazwy rodzaju botanik Augustin Pyramus de Candolle¹.

Nazwa gatunkowa gladiata pochodzi od łacińskiego słowa gladiatus, które oznacza „uzbrojony w miecz, słuszne może tu być też skojarzenie z gladiatorami :). W kontekście botanicznym zwykle odnosi się to do strąków rośliny, które są wydłużone i lancetowate, przypominając miecz.

Polska nazwa - kanawalia szablasta, to oczywiście kalka językowa z łaciny.

Co ciekawe praktycznie w każdym języku nazwa gatunku sprowadza się do podobnych motywów - angielskie sword bean czy scimitar bean, japońskie natamame (dosłownie: fasola toporkowa) czy chińskie 刀豆 (dāo dòu) dosłownie znaczące knife bean, fasola nożowa.

Liście kanawalii szablastej uprawianej w donicy

Historia

Już w starożytności kanawalia była używana jako roślina jadalna (po odpowiedniej obróbce), paszowa oraz nawozowa - jako roślina motylkowa wiążąca azot. Historia kanawalii w Chinach sięga czasów dynastii Ming - jest jedną z roślin opisanych w Compendium of Materia Medica.

Do Japonii została sprowadzona z Chin za czasów dynastii Qing na początku okresu Edo (1603 - 1868). Szczególnie w regionie Satsuma jej uprawa była intensywnie rozwijana już od czasów Edo, została też opisana w Seikei Zusetsu - japońskiej "encyklopedii" rolniczej.

Fragment Seikei Zusetsu przedstawiający C. gladiata opisany pod pierwotną nazwą łacińską Dolichos gladiatus

Dla zachodniego świata gatunek ten pojawił się dopiero w XVIII wieku. Pierwotna nazwa tego gatunku - Dolichos gladiatus została nadana w 1788 r. przez botanika Nikolausa Josepha von Jacquina, który opisał pierwszy raz tę roślinę.

Zresztą gatunki C. gladiata i C. ensiformis mają ciekawą, trochę „plątaną” historię taksonomiczną, która pokazuje, jak botanicy przez wieki próbowali je uporządkować.

W XIX i XX wieku botanicy różnie interpretowali związki między C. gladiata i C. ensiformis: w 1845 roku Joachim Otto Voigt uznał C. ensiformis za odmianę C. gladiata, a w 1906 Paul Taubert traktował ją jako formę C. gladiata o białych nasionach. Jednocześnie C. gladiata była dwukrotnie uznawana za odmianę C. ensiformis, a brytyjski botanik John Gilbert Baker włączył ją do C. ensiformis w swoich klasyfikacjach.².

W skrócie - przez ponad sto lat botanicy nie mogli się zdecydować, która z tych roślin jest „głównym” gatunkiem. Dziś, dzięki nowoczesnej taksonomii i badaniom genetycznym, znamy wyraźniejsze różnice, ale historia pokazuje, jak natura czasami lubi zmylić nawet najlepszych ekspertów.

Wijący się po podporze pęd kanawalii

Pochodzenie

Canavalia gladiata pochodzi z Azji Południowo-Wschodniej, najprawdopodobniej z obszarów należących do szeroko pojętych Indochin, do dziś uprawiana jest zarówno w Indiach jak i Chinach. W zasadzie roślina ta znana jest jedynie w uprawie, a dzikie okazy to jedynie te, które "uciekły" z grządek. Występuje w prowincjach na południe od rzeki Jangcy w Chinach.

Niektóre źródła podają jednak pochodzenie z Afryki czy półwyspu Arabskiego, gdzie rzeczywiście roślina ta również jest uprawiana i być może dotarła tam wraz z karawanami Jedwabnym Szlakiem.

Porównanie strąków kanawalii z moją dłonią i fasolką szparagową.

Opis

Kanawalia jest rośliną krótkiego dnia, często rozwija krzaczasty pokrój, ale częściej przybiera formę pnącza. W naszym klimacie jednoroczna, osiąga od 3 do nawet 10 metrów długości.

Liście składają się z 3 listków. Listki są jajowate, o długości 8–15 cm i szerokości 4–12 cm, z wierzchołkiem spiczastym lub ostro zakończonym i szeroko klinową nasadą. Obie strony liści są cienko pokryte kutnerem lub prawie nagie. Listki boczne odchylone. Ogonki liściowe są krótkie, o długości około 7 mm, pokryte włoskami.

Kwiaty osadzone są na krótkich szypułkach, zgrupowane po 2 lub 3 w każdym węźle. Przylistki są drobne (ok. 1 mm) i szybko opadają. Kielich ma 15 mm długości, lekko owłosiony, a górna warga stanowi 1/3 długości kielicha i ma dwa szerokie, zaokrąglone płatki, dolna - trzy płatki z małymi, ostrymi zębami (2–3 mm). Korona jest biała lub różowa. Kwitnie późną wiosną.

Owocem są oczywiście strąki - są one prążkowane, lekko zakrzywione, długości 20-35 cm i szerokości 4-6 cm. Mają one żywo-zielony kolor, z czasem brązowieją, zbierane gdy osiągną odpowiedni rozmiar, ale wciąż niedojrzałe. Kwitnie w październiku. Dojrzałe owoce są trujące.

Dojrzewające strąki i kwiaty kanawalii szablastej

Uprawa

Jeśli chcielibyście zacząć uprawę kanawalii w Polsce, musicie pamiętać, że dojrzałe owoce są trujące, a sama roślina lubi ciepło i silne silne światło, a niewystarczające światło wpływa na obniżenie kwitnienia i w efekcie owocowania.

Najlepiej rośnie tam, gdzie średnie roczne temperatury w ciągu dnia wynoszą 15-30 °C, choć może tolerować zakres 12-36 °C. Liście nie znoszą przymrozków, ale dojrzałe strąki pozostają odporne na mróz. Preferuje średnie roczne opady 800-1 800 mm, jednak toleruje zarówno 600 mm, jak i 2 600 mm.

Kanawalię siejemy z nasion na początku kwietnia. Ponieważ nasiona mają twardą okrywę i wolno chłoną wodę, przed siewem należy moczyć je przez dobę w wodzie. Stanowiska kopie się w odstępach 60 cm, na głębokość około 10 cm. W każdym gnieździe miejscu wysiewa się 3-4 nasiona, podlewa wodą z dodatkiem obornika i zasypuje warstwą ziemi.

Roślina łatwa w uprawie, niewymagająca względem rodzaju i żyzności gleby, choć najlepiej rośnie w glebie bogatej w materię organiczną. Toleruje lekkie zasolenie gleby i suszę.

Preferuje odczyn gleby (pH) 5–6, ale toleruje zakres 4,3–7,5.

Młode strąki można zbierać po około 3–5 miesiącach od siewu, a dojrzałe nasiona po 6–10 miesiącach.

Świeżo zawiązane owoce

Zastosowanie

Jak pisałam wcześniej, kanawalia jest rośliną wykorzystywaną na wiele sposobów. W tym miejscu skupię się jednak wyłącznie na tym, w jaki sposób można ją spożywać. Należy przy tym pamiętać, aby owoce nie dopuścić do pełnego dojrzenia.

Moja pierwsza styczność z kanawalią była w lokalnej chińskiej restauracji, gdzie podano jako czekadełko domowe kiszonki - jedną z nich były właśnie siekane strąki kanawalii, i były naprawdę pyszne!

Tak więc należy przyjąć, że strąki są jadalne, gdy są niedojrzałe i poddane obróbce (teoretycznie możemy je jeść surowe, ale nie są one smaczne) - mogą być kiszone, ale mogą też być smażone czy gotowane. Chińczycy często blanszują pokrojone strąki, po czym smażą je z różnymi dodatkami - czosnkiem, chili czy mięsem.

Fasola ta jest bogata w białko, błonnik, wapń, fosfor, żelazo i inne składniki odżywcze, a jej działanie według Chińczyków polega na ochronie wątroby i nerek.